Europa in een kantelende wereld, 1989-1999

Een van de vragen die in deze cursus centraal staat, is waarom Nederland in de jaren negentig voorstander was van uitbreiding van de NAVO. In de schaduw van de oorlogen in voormalig Joegoslavië was de angst dat de Amerikanen zich zouden terugtrekken van het Europese continent voor een meerderheid in de Tweede Kamer groter dan de zorgen voor een op dat moment hypothetische Russische dreiging. De Koude Oorlog was voorbij en elke manier om de Amerikanen bij Europese veiligheid te blijven betrekken was welkom. Hoewel de wens van de Midden- en Oost-Europese landen om tot de NAVO toe te treden een argument was, was dat niet de belangrijkste drijfveer. Het Nederlandse parlementaire perspectief toont aan dat de oorlogen in voormalig Joegoslavië en de daaruit voortvloeiende Europese machteloosheid een drijvende kracht waren om de NAVO uit te breiden. De eventuele bezwaren waren daarbij ondergeschikt aan het uiteindelijke doel: de Amerikanen binnenboord houden om Europese veiligheid te waarborgen.

Vanuit dit historische perspectief kijken we ook naar de betekenis van deze debatten voor het heden. In het licht van de grootschalige Russische invasie in Oekraïne in februari 2022 en de huidige crisis in trans-Atlantische betrekkingen zijn de Tweede Kamerdebatten over de NAVO-uitbreiding uiterst relevant. Direct na de Koude Oorlog waren er ook al zorgen over de plaats van Rusland in de Europese veiligheidsarchitectuur, de kwetsbaarheid van Oekraïne en een nieuwe tweedeling van Europa. De fundamentele vragen die daarover aan de orde kwamen verdwenen in de context van de NAVO-uitbreiding naar de marge en blijven tot op heden onbeantwoord. Het is Europa wederom niet gelukt om een onafhankelijk antwoord te vinden op een oorlog op Europees grondgebied. Europa is nog steeds een ‘fragmented kaleidoscope of small and middle powers’, zoals de Oekraïense president Zelenski het noemt, dat ‘verloren’ lijkt zonder steun van de VS – net als in de caleidoscopische jaren negentig.  Er lijkt daarom geen sprake te zijn van een nieuwe Koude Oorlog. Maar klopt dit? De parlementaire debatten tonen namelijk ook het risico van Amerikaanse betrokkenheid in Europa als doel dat alle middelen heiligt. Ditmaal heeft Europa zich daarmee uitgeleverd aan de ‘sloopkogelpolitiek’ van de regering-Trump.  

Aan de hand van de meest saillante geopolitieke thema’s in de jaren negentig van de vorige eeuw (de oorlogen in voormalig Joegoslavië, het drama in Srebrenica, de uitbreiding van de NAVO etc.) bestuderen we vragen die juist nu des te relevanter zijn. Hoewel het historische perspectief op basis van onderzoek van de docent centraal staat, worden per college parallellen getrokken met het heden en wordt het verleden ook gebruikt om het heden te contextualiseren.