Bron: Henri Matisse, Femme au Chapeau, 1905 (San Francisco Museum of Modern Art). Foto: SFMOMA, Public Domain

Triomf van het (post)modernisme

In de eerste helft van de twintigste eeuw raast een golf van ontwrichting door de westerse wereld. Oude sociale, politieke en economische structuren brokkelen af, twee wereldoorlogen laten diepe sporen na, totalitaire ideologieën winnen terrein en economische crises drijven miljoenen tot armoede en protest. In deze turbulente wereld zoeken kunstenaars naar nieuwe vormen, kleuren en manieren om een wereld in crisis te verbeelden. 

Kunstenaars breken radicaal met tradities, zoeken koortsachtig naar nieuwe wegen en experimenteren in een ongekend tempo. Realisme is niet langer het uitgangspunt: Matisse schildert het gezicht van zijn vrouw in fel gekleurde strepen, Picasso ontleedt vijf prostituees tot driehoeken en Afrikaanse maskers, Kandinsky gooit de figuratieve kunst overboord, futuristen verheerlijken de oorlog als motor van vernieuwing, dadaïsten uiten hun woede daarover in absurdistische projecten en surrealisten brengen de verbeelding aan de macht.  

Artistieke beeldenstorm

In het eerste deel van de leergang De triomf van het (post)­modernisme geeft Kathleen Nieuwenhuisen een verdiepend overzicht van de West-Europese kunst tussen 1900 en 1945. Ontdek in acht bijeenkomsten hoe de twintigste eeuw begint als een artistieke beelden­storm.

 

Deze cursus maakt deel uit van de leergang ‘Kunst- en cultuurgeschiedenis – Het verhaal van de kunst’.

Het programma:

Dag 1:
Art Nouveau: architectuur en design
Als reactie op en verzet tegen de strikte academische regels die de officiële kunstacademies hanteren, ontstaat tussen 1880 tot 1914 een nieuwe vormgeving in West-Europa en Amerika die geïnspireerd is door de vrije, organische vormen van de natuur: Art Nouveau of Jugendstil. Dit leidt tot bijzonder gestileerde en sierlijke florale motieven. In architectuur en design vertaalt deze beweging zich in golvende lijnen, asymmetrische composities en aandacht voor ambacht en materiaal. Art Nouveau markeert zo een vernieuwende esthetiek die de overgang naar de moderne vormgeving inluidt.

Dag 2:
Fauvisme en Duits expressionisme
Aan het begin van de twintigste eeuw zoeken kunstenaars in een snel veranderende wereld naar nieuwe definities van kunst. Dat leidt tot vele experimenten en stromingen, waarbij realisme niet langer het uitgangspunt is, maar kleuren, lijnen en vormen. Binnen het Fauvisme uit zich dat in explosieve kleurcontrasten en een vrije schildertoets, terwijl Duitse expressionisten de innerlijke beleving en existentiële spanning centraal stellen. Samen tonen de kunstenaars van beide stromingen hoe kleur en expressie een radicaal nieuw artistiek vocabulaire vormden in een tijd van maatschappelijke en culturele omwenteling.

Dag 3:
Kubisme en Afrikaanse en Oceanische beeldtradities.
Picasso en Braque veranderen op radicale wijze de artistieke, conventionele vormentaal: vormen worden uit elkaar gehaald en opnieuw gerangschikt in de ruimte geplaatst. Hun inspiratiebronnen daarbij zijn Afrikaanse, Oceanische en Iberische kunst waarvan de krachtige abstrahering en expressieve vormreductie een nieuw visueel vocabulaire aanreiken. Zo wordt zichtbaar hoe een dialoog tussen Europese avant‑garde en niet‑Westerse beeldtradities tot een fundamentele herdefiniëring van de beeldende kunst heeft geleid.

Dag 4:
Futurisme, Dadaïsme en Russisch suprematisme
Futuristen omarmden snelheid en technologie en verheerlijken oorlog om tot een breuk met de traditie te komen, Dada kunstenaars ontregelen met absurde kunst logica en conventies en Suprematisten zoeken naar pure, abstracte vormen. Deze drie verschillende bewegingen reageren met radicaal verschillende artistieke uitingen op een tijd van crisis en verandering.

Dag 5:
Surrealisme & De Stijl: verbeelding, orde en de zoektocht naar een nieuwe werkelijkheid.
Kunstenaars binnen het Surrealisme en De Stijl slaan geheel verschillende wegen in om een nieuwe werkelijkheid te scheppen. Surrealisten verkennen daarbij het onderbewuste, droombeelden en vrije associatie, terwijl De Stijl‑kunstenaars streven naar harmonie, abstractie en universele orde aan de hand van geometrische vormen en een beperkt palet van primaire kleuren, aangevuld met zwart, wit en grijs.

Dag 6:
Art Deco: architectuur en design
De decoratieve vormentaal van Art Deco volgt die van Jugendstil op en kenmerkt zich door rijke, geometrische vormen, diepe en warme kleuren en het gebruik van luxueuze materialen. In architectuur en design komt deze stijl tot uiting in gestroomlijnde silhouetten, symmetrische patronen en een uitgesproken gevoel voor elegantie en moderniteit. Art Deco belichaamt zo het optimisme en de verfijning van het interbellum, waarin ambacht, glamour en vooruitgang samenkomen in een nieuwe visuele taal.

Dag 7:
Bauhaus: architectuur en design.
Bauhaus in Duitsland propageert een allesomvattende architectuur waarin alle kunsten samenwerken om een moderne leefomgeving voor de mens te scheppen. In deze vernieuwende ontwerppraktijk worden ambacht, technologie en functionaliteit samengebracht om tot heldere, rationele vormen en gebruiksvriendelijke objecten te komen. Het Bauhaus‑ideaal streeft naar een synthese van kunst en industrie, waarin vorm en functie elkaar versterken. Deze beweging legt dan ook de basis voor het modernistische ontwerp denken van de twintigste eeuw.

Dag 8:
In 1913 wordt de Europese avant‑garde kunst in Amerika geïntroduceerd tijdens de Armory Show in New York, Chicago en Boston. Het meest spraakmakende kunstwerk van deze tentoonstelling is Naakt de trap aflopend van Marcel Duchamp. Deze confrontatie met radicaal nieuwe vormen, ideeën en experimenten zet Amerikaanse kunstenaars aan tot een herbezinning op hun eigen beeldtradities en ambities: de Armory Show wordt hierdoor een katalysator voor de ontwikkeling van moderne, zelfbewuste Amerikaanse kunst tussen 1900 en 1945.

Extra informatie:

Cursusdata: 2, 9 en 16 februari 2027; 2, 9, 16 en 23 maart 2027; 6 april 2027

Studiemateriaal: E.H. Gombrich (1995/2006), The Story of Art, Londen: Phaidon, 16de herziene druk (Nederlandse vertaling: Eeuwige schoonheid). De colleges zijn ook zonder het studieboek goed te volgen. Voor een optimale cursusbeleving beveelt de docent het boek echter wel aan. Voorafgaand aan de cursusbijeenkomst stuurt de docent leessuggesties.

Voorkennis:

Passieve kennis van het Engels wanneer u de online artikelen en aanbevolen literatuur ook wilt lezen. Het cursusboek (The Story of Art) is ook in het Nederlands vertaald (Eeuwige schoonheid).

Cursuscode: 1K7 107

Werkvorm: Hoorcollege

Docent(en)

Foto van docent Kathleen Nieuwenhuisen

Kathleen Nieuwenhuisen

is kunst- en cultuurhistoricus, doceert sinds 2000 kunstgeschiedenis aan verschillende universiteiten en HOVO-instellingen en werd in 2011 genomineerd voor de Onderwijsprijs van de Universiteit Utrecht. In 2013 richtte zij haar bureau voor kunst- en cultuurgeschiedenis in Amsterdam op: artcontext.nl

Meer informatie

Locatie: Utrecht

Bekijk de extra informatie op de HOVO Brabant website

Docent(en)

Foto van docent Kathleen Nieuwenhuisen

Kathleen Nieuwenhuisen

is kunst- en cultuurhistoricus, doceert sinds 2000 kunstgeschiedenis aan verschillende universiteiten en HOVO-instellingen en werd in 2011 genomineerd voor de Onderwijsprijs van de Universiteit Utrecht. In 2013 richtte zij haar bureau voor kunst- en cultuurgeschiedenis in Amsterdam op: artcontext.nl

Informatie

  • Startdatum: 2 februari 2027
  • Einddatum: 6 april 2027
  • Dag: Dinsdag
  • Tijd: 11:00 – 12:45 uur
  • Aantal colleges: 8 bijeenkomsten
  • Categorie: Kunst & cultuur
  • Prijs: 310,00